“Σημειώσεις από έναν κόσμο που παλεύει με τον εαυτό του”
Εβδομαδιαία ανάλυση των διεθνοπολιτικών εξελίξεων
15-22 Οκτωβρίου
Οι προηγούμενες μέρες αποκάλυψαν το εύρος της Τουρκικής επιρροής στην ανατολική Λιβυή. Η αντικατάσταση του Σάλεχ από τον Αμπντελναμπί στην προεδρία της Βουλής άνοιξε τον δρόμο για την ανατροπή των αποφάσεων του 2020, με τις οποίες απορρίπτονταν τα Τουρκολυβικά μνημόνια και διακόπτονταν οι πολιτικές σχέσεις με την Άγκυρα, καθώς και για την έγκριση του μνημονίου θαλάσσιας οριοθέτησης. Μία εξέλιξη που χαιρέτησε ο Σαντάμ Χαφτάρ, πρόσωπο στο οποίο αποτυπώνεται η συγκέντρωση της εξουσίας στην οικογένεια του Στρατάρχη Χαλίφα. Όμως, η πληρέστερη κατανόηση της σημασίας των διεργασιών απαιτεί την ένταξη τους στο μεγάλο κάδρο, από το οποία επηρεάζονται και στα οποία επιδρούν.
Η Λιβυή επηρεάζει σημαντικά τις διεθνείς ισορροπίες. Η ακτογραμμή της «ελέγχει» την επικοινωνία του Σουέζ με το Γιβραλτάρ και της Μαύρης Θάλασσας με την ανατολική και την κεντρική/δυτική Μεσόγειο¾είσοδοι Αιγαίου. Οι Οάσεις της αποτελούν γέφυρα για τη σύνδεση του Μαγκρέμπ. Οι έρημοι της λειτουργούν ως λεωφόροι μεταξύ Μεσογείου και Σαχέλ. Διαθέτει τα 9α-10α στον κόσμο αποθέματα πετρελαίου, ενώ το κόστος της εξόρυξης είναι από τα χαμηλότερα στον κόσμο. Η ίδια μπορεί να συμβάλλει ενδεχομένως στον εφοδιασμό της ΕΕ με φυσικό αέριο, της βαριάς βιομηχανίας με σιδηρομετάλλευμα, της πράσινης μετάβασης με χρυσό, ουράνιο και άλατα καλίου και μαγνησίου. Εν ολίγοις, έχει «βάρος» στις αλυσίδες εφοδιασμού και στο ενεργειακό σύστημα.
Σε αυτή τη βάση, συνδέεται άμεσα με 4 μέτωπα. Το πρώτο αφορά τις θαλάσσιες ζώνες στην Αν. Μεσόγειο και κυρίως τη διαμάχη Ελλάδας-Τουρκίας. Το δεύτερο σχετίζεται με τις τιμές πετρελαίου, ιδίως την ισχύ του ΟΠΕΚ+. Το τρίτο εξελίσσεται στο ανατολικό Σαχέλ ως το Κέρας της Αφρικής, ενώ έχει κόμβους τον Σουδανικό εμφύλιο, την αντιπαράθεση της Αιθιοπίας με Αίγυπτο & Ερυθραία και την απόπειρα διεθνούς αναγνώρισης της ανεξαρτησίας της Σομαλιλάνδης. Το τέταρτο είναι η σύγκρουση κρατών του δυτικού Σαχέλ με Τζιχαντιστές και φυλετικά κινήματα (Μάλι-Τουαρέγκ). Εξού, ο ρόλος της Λιβυής ως καταλύτη ή/και εκφραστή ευρύτερων δυναμικών.
Μάλιστα, αυτός ενισχύεται στο φόντο νέων εξελίξεων. Η Ελληνοτουρκική διαμάχη εντάσσεται στον ανταγωνισμό Τουρκίας-Ισραήλ για τον έλεγχο σε κεντρικές οδούς εφοδιασμού. Οι ΗΠΑ επιχειρούν εξουδετέρωση του ΟΠΕΚ+. Η Αιθιοπία συναντά αντίσταση και έναν συντονισμό μεταξύ Αιγύπτου, Ερυθραίας και Σομαλίας, καθώς δρα για τον έλεγχο του Νείλου, την έξοδο στην Ερυθρά Θάλασσα και την άσκηση επιρροής στο Μπαμπ Ελ-Μαντέπ μέσω Σομαλιλάνδης. Τα σύνορα του Σουδάν με την Αίγυπτο την ελκύουν σε βαθιά εμπλοκή στον εμφύλιο. Η υποχώρηση της Γαλλικής επιρροής στο δυτικό Σαχέλ δημιουργεί κενά ισχύος που σπεύδουν να καλύψουν οι ΗΠΑ, η Τουρκία, η Ρωσία και η Κίνα. Ως συνέπεια, το ενδιαφέρον για τις εξελίξεις στη Λιβυή μεγαλώνει.
Παράλληλα, οι τελευταίες επηρεάζονται από μεγαλύτερες διεθνοπολιτικές αναδιατάξεις. Οι ΗΠΑ ζητούν την ύφεση των ανταγωνισμών μεταξύ των εταίρων τους, ενώ ετοιμάζονται για ένα δεύτερο γύρο με το Ιράν και θέλουν τη διαπραγμάτευση του Ουκρανικού με τη Ρωσία από θέση ισχύος. Η Ρωσία επιδιώκει αντιστάθμισμα των απωλειών στη Συρία και σταθερή πρόσβαση στο Σαχέλ. Το Σουδάν και η Ερυθρά Θάλασσα «μεγαλώνουν» γεωπολιτικά, καθώς ο χρυσός και τα ορυκτά του πρώτου λεηλατούνται και οι Χούθι προβάλλουν ισχύ στο Μπαμπ Ελ-Μαντέπ. Το Ισραήλ διευρύνει δεσμούς με τα ΗΑΕ, την Κύπρο, τη Σομαλιλάνδη, την Ελλάδα. Η Τουρκία αναβαθμίζεται εντός του ΝΑΤΟ ως παράγων εξισορρόπησης και δίαυλος με τη Ρωσία και το Ιράν, με συνέπεια την αναθέρμανση της σχέσης της και με τη Γαλλία. Αίγυπτος και Σαουδική Αραβία προσεγγίζουν τον άξονα Τουρκία-Κατάρ-Πακιστάν, ανησυχώντας για τη δράση του Ιράν και του Ισραήλ. ΗΑΕ και Τουρκία αποφεύγουν μία νέα διαμάχη, εστιάζοντας στο Ιράν και σε αντιθέσεις τους, με τη Σαουδική Αραβία τα πρώτα, με το Ισραήλ η δεύτερη. Η Άγκυρα καθίσταται στο κέντρο των διεργασιών στο Αφρικανικό Κέρας, όντας εταίρος της κυβέρνησης/στρατού του Σουδάν και διαμεσολαβητής στη διαμάχη της Αιθιοπίας με Ερυθραία, Σομαλία, Αίγυπτο. Αναπόφευκτα, οι εξωτερικοί δρώντες στη Λιβυή κινούνται σε αυτό το πλαίσιο.
Αντίστοιχα, διαμορφώνεται η Λιβυκή πολιτική τους. Οι ΗΠΑ διατηρούν δεσμούς με τη διεθνώς αναγνωρισμένη κυβέρνηση στη δυτική Λιβυή και τους επεκτείνουν στην ανατολική, ενώ εστιάζουν στην ενοποίηση των κρατικών θεσμών. Η Τουρκία αξιοποιεί την πολιτική των ΗΠΑ, την καταλυτική της επιρροή στη δυτική Λιβυή, την προσφορά στρατιωτικής και οικονομικής σχέσης στην ανατολική, ώστε να εξασφαλίσει επιρροή σε όλη τη Λιβυή και να πρωταγωνιστήσει στην επανένωση της χώρας. Η Αίγυπτος αποφεύγει να αξιοποιήσει την επιρροή της στην ανατολική Λιβυή για να αντιπαρατεθεί στην πολιτική των ΗΠΑ, ιεραρχώντας τη διείσδυση της και στη δυτική. ΗΑΕ και Γαλλία κινούνται αντίστοιχα, εστιάζοντας στη διατήρηση των ερεισμάτων τους στην ανατολική Λιβυή. Η Ρωσία θέλει τη διεύρυνση του αποτυπώματος της στην ανατολική Λιβυή και την κωλυσιεργία των διεργασιών για την επανένωση της χώρας. Ακολούθως, η πολιτικοστρατιωτική αρένα της Λιβυής υφίσταται μεταβολές.
Το αποτέλεσμα είναι η αναμόρφωση των ενδό-Λυβικών ισορροπιών. Η διεθνώς αναγνωρισμένη κυβέρνηση της δυτικής Λιβυής αυξάνει τη νομιμοποίηση της. Ο συσχετισμός στην ανατολική Λιβυή μεταβάλλεται υπέρ των Χαφτάρ και δυνάμεων που εμφανίζονται θετικές στις διεργασίες επανένωσης της χώρας, κάτι που εκφράζεται στην αποπομπή Σάλεχ και στη συγκέντρωση της εξουσίας στην οικογένεια του Στρατάρχη. Η τελευταία ενισχύει και διαφοροποιεί τις πηγές που την αναγνωρίζουν ως «θεσμικό» κέντρο. Οι διεργασίες επανένωσης φαίνεται να αποκτούν σημαντικό momentum. Σε αυτή τη βάση, ένα νέο status quo φαίνεται πως βρίσκεται σε πορεία διαμόρφωσης.
Συνακόλουθα, οι ισορροπίες μεταξύ των εξωτερικών δρώντων στη Λιβυή μεταβάλλονται επίσης. Οι ΗΠΑ και κυρίως η Τουρκία αναβαθμίζουν τη θέση τους, αποκτώντας στρατιωτικούς και άλλους δεσμούς με όλη τη Λιβυή. Η Αίγυπτος διατηρεί και επεκτείνει τα ερείσματα της, χάρη στα οικονομικά και στρατιωτικά δίκτυα επιρροής της, αλλά και της προσέγγισης της με την Τουρκία. Τα ίδια στοιχεία συντηρούν το αποτύπωμα της Γαλλίας και των ΗΑΕ. Αντίθετα, η επιρροή της Ρωσίας φαίνεται ότι δέχεται κάποιο πλήγμα, όχι όμως καίριο μέχρι τώρα. Ως εκ τούτων, μία διαδικασία ανακατανομής επιρροής στην επικράτεια και στους θεσμούς της Λιβυής βρίσκεται σε εξέλιξη μεταξύ αυτών των δυνάμεων.
Αυτή αλλάζει τις ισορροπίες και στα 4 προαναφερθέντα μέτωπα. Η Τουρκία εξισορροπεί τη μερική Ελληνοαιγυπτιακή οριοθέτηση ΑΟΖ στην Αν. Μεσόγειο, δίνοντας κίνητρο (Αίγυπτος) και ιστορικό προηγούμενο (Συρία), για να προχωρήσει και άλλες συμφωνίες. Η Λιβυκή παραγωγή πετρελαίου περνά σε πολύ μεγαλύτερο βαθμό στην επιρροή των ΗΠΑ και των εταίρων τους. Η διπλωματική ενίσχυση της Τουρκίας και η σχέση της με την οικογένεια Χαφτάρ, η οποία μαζί με τα ΗΑΕ είναι βασικό στήριγμα για τις Σουδανικές Δυνάμεις Ταχείας Επέμβασης, την ισχυροποιούν ως διαμεσολαβητή στο Κέρας της Αφρικής. Η διασύνδεση της Ρωσίας με το δυτικό Σαχέλ γίνεται πιο δύσκολη, ενώ διευκολύνεται αυτή των ΗΠΑ, της Τουρκίας και ίσως μέσω αυτών της Γαλλίας. Όλα αυτά πρόκειται να δρομολογήσουν νέες εξελίξεις.
Άλλωστε, νέες πιέσεις προκύπτουν και για τα 4 μέτωπα. Η διάθεση των ΗΠΑ για την περιφερειακή συνεκμετάλλευση του πλούτου της Αν. Μεσογείου και η αναβάθμιση της Τουρκίας ως εταίρου στην πολιτική της Αιγύπτου (παρά την αρνητική ως τώρα στάση του Καίρου στο Τουρκολιβυκό μνημόνιο), στρώνουν το έδαφος για μία νέα απόπειρα διευθέτησης των θαλάσσιων ζωνών στην Αν. Μεσόγειο, η οποία δεν είναι ασύμβατη με ένα ελληνοτουρκικό επεισόδιο και την αποκάλυψη του συσχετισμού ισχύος στην περιοχή. Οι ΗΠΑ αποκτούν μεγαλύτερα περιθώρια αξιοποίησης της λιβυκής πετρελαϊκής παραγωγής στην αντιπαράθεσή τους με τον ΟΠΕΚ+. ΗΠΑ και Τουρκία αποκτούν νέες δυνατότητες για την άσκηση πίεσης κατά της Ρωσίας στο Σαχέλ. Μία απόπειρα διευθετήσεων ευνοείται και στη βορειοανατολική Αφρική, με τη Ρωσία που πρόσφατα μετατοπίστηκε στη στήριξη του Σουδανικού στρατού σε δευτερεύοντα ρόλο. Σε αυτό το φόντο, η Λιβυή θέτει νέα διεθνοπολιτικά δεδομένα.
Γιάννης Χουβαρδάς
Δρ. Διεθνών Σχέσεων